Atest 3.1 stali to potoczna nazwa świadectwa odbioru 3.1 według EN 10204. Wytwórca potwierdza w nim zgodność dostarczonych wyrobów z zamówieniem i podaje wyniki kontroli odbiorczej. Dokument pozwala sprawdzić właściwości materiału, ale tylko wtedy, gdy można jednoznacznie powiązać go z otrzymaną dostawą.
Przy odbiorze blach, prętów czy kształtowników nie wystarczy odnaleźć napisu „3.1” oraz tabeli ze składem chemicznym. Trzeba sprawdzić gatunek, stan dostawy, wymiary, identyfikatory materiału i warunki badań. Wynik wytrzymałości bez odpowiedniego zakresu grubości albo energia łamania bez temperatury próby mogą prowadzić do błędnej decyzji o przyjęciu stali do produkcji.
EN 10204 określa rodzaje dokumentów kontroli wyrobów metalowych. Nie ustala jednego składu chemicznego, jednej wytrzymałości ani uniwersalnego zestawu badań dla wszystkich stali. Te wymagania wynikają z normy wyrobu, specyfikacji zamówienia oraz właściwych wymagań regulacyjnych.
Świadectwo 3.1 obejmuje wyniki kontroli odbiorczej: badań dostarczanych wyrobów albo jednostek kontrolnych, do których te wyroby należą. Nie oznacza to automatycznie, że z każdej blachy czy każdego pręta pobrano osobną próbkę. Zasady tworzenia jednostek kontrolnych i pobierania próbek określa właściwa specyfikacja.
Dokument zatwierdza upoważniony przedstawiciel kontroli wytwórcy, niezależny od wydziału produkcyjnego. Może to być osoba zatrudniona u producenta. Niezależność wymagana dla 3.1 nie jest równoznaczna z udziałem zewnętrznej jednostki certyfikującej.
W polskiej dokumentacji występuje oznaczenie PN-EN 10204:2006, odpowiadające europejskiemu wydaniu EN 10204:2004. Różne lata w tych zapisach nie oznaczają same w sobie zastosowania dwóch różnych systemów odbioru.
Rodzaje dokumentów EN 10204 różnią się podstawą kontroli, obecnością wyników i sposobem zatwierdzania. Nie są stopniami jakości stali ani oznaczeniami jej wytrzymałości.
| Dokument według EN 10204 | Jakie informacje zawiera? | Kto go potwierdza? |
|---|---|---|
| 2.1 – deklaracja zgodności z zamówieniem | Potwierdzenie zgodności bez wyników badań | Wytwórca |
| 2.2 – atest | Potwierdzenie zgodności i wyniki kontroli wewnętrznej, które nie muszą dotyczyć dostarczonych wyrobów | Wytwórca |
| 3.1 – świadectwo odbioru | Potwierdzenie zgodności i wyniki kontroli odbiorczej | Upoważniony przedstawiciel kontroli wytwórcy, niezależny od wydziału produkcyjnego |
| 3.2 – świadectwo odbioru | Potwierdzenie zgodności i wyniki kontroli odbiorczej z dodatkowym udziałem strony odbierającej | Przedstawiciel kontroli wytwórcy niezależny od produkcji oraz przedstawiciel kontroli zamawiającego albo inspektor określony w przepisach urzędowych |
Różnica między dokumentami 3.1 i 3.2 dotyczy więc przede wszystkim odpowiedzialności za potwierdzenie odbioru. Samo oznaczenie 3.2 nie ustanawia automatycznie szerszego programu badań. Ich zakres nadal trzeba odczytać z właściwych wymagań i uzgodnień.
Jeżeli zamówienie wymaga świadectwa 3.1, dokument 2.2 nie jest jego zamiennikiem. Dodatkowa pieczęć na ateście 2.2 nie zmienia podstawy, na której wykonano badania.
Najpierw należy ustalić, czy dokument rzeczywiście opisuje dostarczony materiał. Dopiero później ma sens porównywanie wartości liczbowych.
W nagłówku i części opisowej sprawdź:
Przy zakupie przez hurtownię pierwotnym odbiorcą wskazanym na świadectwie może być pośrednik. Nie musi nim być końcowy użytkownik materiału. Potrzebne jest jednak czytelne połączenie dokumentu producenta z pozycją aktualnej dostawy.
Podobna zasada dotyczy numeru zamówienia: numer zlecenia hutniczego nie zawsze będzie taki sam jak numer zamówienia klienta. O zgodności decyduje udokumentowane powiązanie, a nie identyczność wszystkich pól handlowych.
EN 10168 porządkuje informacje występujące w dokumentach kontroli wyrobów stalowych. Stosuje grupy i kody pól, które ułatwiają odczyt świadectw o różnym układzie graficznym i języku.
Nie wszystkie pola muszą występować w każdym świadectwie. Ich przydatność zależy od wyrobu i zakresu kontroli. Sam brak rozbudowanej tabeli twardości nie oznacza wady dokumentu, jeżeli pomiar twardości nie należał do wymagań odbiorczych.
Gatunek należy odczytywać razem z normą wyrobu i stanem dostawy. Sam zapis „S355” jest zbyt ogólny, aby potwierdzić realizację zamówienia na S355J2+N.
W oznaczeniu S355J2+N człon J2 wiąże się z wymaganiem energii łamania w określonej temperaturze, natomiast +N oznacza stan normalizowany lub uzyskany przez walcowanie normalizujące. Nie można potwierdzić stanu +N wyłącznie na podstawie wysokiej granicy plastyczności.
Wymagania dla wyrobów walcowanych na gorąco ze stali konstrukcyjnych niestopowych opisuje EN 10025-2. Nie należy przenosić jej tabel automatycznie na rury i kształtowniki zamknięte podlegające innym normom wyrobu.
Podczas kontroli trzeba także rozróżnić normę materiałową od normy wymiarowej i normy badania. Jedna określa właściwości stali, druga tolerancje wyrobu, a kolejna sposób przeprowadzenia próby. Powołanie EN 10204 określa natomiast rodzaj dokumentu, a nie zastępuje żadnej z tych specyfikacji.
Numer świadectwa identyfikuje dokument. Numer wytopu odnosi się do pochodzenia materiału, a numer jednostki kontrolnej pozwala powiązać wyroby z odpowiednimi badaniami. Te oznaczenia pełnią różne funkcje.
Jedno świadectwo może zawierać kilka pozycji, wymiarów i zestawów wyników. Odczytując tabelę, należy prześledzić konkretny wiersz dostawy aż do przypisanych mu badań. Nie wolno wybierać korzystniejszego wyniku z sąsiedniej pozycji tylko dlatego, że dotyczy podobnego gatunku.
Również wspólny numer wytopu nie upoważnia do dowolnego przenoszenia wyników mechanicznych między wyrobami o różnych stanach dostawy. Szczegółowe zasady identyfikacji materiału opisuje poradnik „Numer wytopu stali – co oznacza i jak zachować identyfikowalność materiału?”.
Tabela składu chemicznego podaje zawartość pierwiastków, zwykle w procentach masowych. Symbol C oznacza węgiel, Mn mangan, Si krzem, P fosfor, S siarkę, Cr chrom, Ni nikiel, Mo molibden, a Cu miedź. W zależności od stali i wymagań dokument może obejmować również inne pierwiastki.
Przed oceną liczb sprawdź trzy rzeczy: rodzaj analizy, jednostkę oraz sposób zapisu wyników. Wartość „0,18” w kolumnie C oznaczonej „%” to 0,18% węgla. Zapis „<0,005” oznacza wartość poniżej wskazanego progu, a nie wynik równy zeru. Jeżeli nagłówek podaje mnożnik, trzeba go uwzględnić przed porównaniem z wymaganiem.
Analiza wytopowa i analiza produktu nie są tym samym. Dla wyrobów według EN 10025-2 stosuje się odrębne wymagania dotyczące tych analiz. Wyniku badania próbki pobranej z gotowego wyrobu nie należy bez sprawdzenia porównywać z granicą przewidzianą dla analizy wytopowej.
Puste pole nie oznacza zerowej zawartości pierwiastka. Może wskazywać, że wartości nie podano. Jeżeli jest ona potrzebna do sprawdzenia zamówienia lub technologii, wyjaśnienia trzeba uzyskać od dostawcy, zamiast uzupełniać tabelę założeniem.
Wyniki próby rozciągania opisują różne właściwości. Nie można ich stosować zamiennie.
| Parametr | Znaczenie | Jednostka i sposób odczytu |
|---|---|---|
| ReH | Górna granica plastyczności | MPa; porównywana z wymaganiem dla właściwego gatunku i zakresu grubości |
| Rp0,2 | Umowna granica plastyczności przy wydłużeniu nieproporcjonalnym 0,2% | MPa; określana, gdy właściwa procedura posługuje się umowną granicą plastyczności |
| Rm | Wytrzymałość na rozciąganie | MPa; wymaganie może obejmować zarówno dolną, jak i górną granicę |
| A | Wydłużenie procentowe po rozerwaniu | %; wynik trzeba odnieść do zastosowanej długości pomiarowej i rodzaju próbki |
Jeden MPa odpowiada jednemu N/mm². Dwie tabele zapisane w tych jednostkach można więc porównywać bez przeliczania wartości.
Inaczej jest z wydłużeniem. Wyniki uzyskane dla różnych długości pomiarowych nie są automatycznie równoważne. Znaczenie mają też kierunek pobrania próbki i wymagania dla określonej postaci wyrobu. Metodę badania w temperaturze pokojowej określa EN ISO 6892-1.
Wyższy wynik Rm nie zawsze oznacza korzystniejszy materiał: może przekraczać dopuszczalną górną granicę. Także wysoki wynik ReH dla pojedynczej jednostki kontrolnej nie zmienia automatycznie deklarowanego gatunku stali ani nie uprawnia do zwiększenia wartości przyjętych w projekcie.
W próbie Charpy’ego mierzy się energię pochłoniętą podczas złamania próbki z karbem. Na świadectwie wynik dla karbu V bywa oznaczany jako KV lub KV2 i podawany w dżulach, czyli J. Nie jest to naprężenie wyrażane w MPa ani wielkość, którą można bez przeliczeń utożsamiać z wynikiem w J/cm².
Przy odczycie należy sprawdzić:
Oznaczenie J2 dla stali według EN 10025-2 wiąże się z wymaganiem 27 J przy −20°C dla warunków próby określonych w normie. Wynik otrzymany przy +20°C nie potwierdza tego wymagania. Nie można też bezpośrednio zestawiać wyników próbek o różnych wymiarach, pomijając zasady oceny.
Sama wysoka średnia nie zamyka kontroli. Właściwa specyfikacja może określać również dopuszczalne wartości pojedyncze. Metodę próby opisuje EN ISO 148-1, natomiast kryteria odbioru trzeba odczytać z wymagań dla zamówionego wyrobu.
Rozważmy przykładowe zamówienie blachy S355J2+N o grubości nominalnej 20 mm według EN 10025-2. Przyjmijmy, że w przypisanym do niej wierszu świadectwa podano ReH = 350 MPa. Są to dane demonstracyjne, służące wyjaśnieniu sposobu odczytu, a nie wyniki konkretnej dostawy.
Dla stali S355 w przedziale grubości powyżej 16 mm do 40 mm minimalna granica plastyczności wynosi 345 MPa. Zależność wymagań od grubości jest elementem specyfikacji właściwości stali konstrukcyjnych. Wynik 350 MPa spełnia zatem to wymaganie, mimo że jest niższy niż liczba 355 w nazwie gatunku. Warunkiem jest brak dodatkowego, ostrzejszego wymagania w zamówieniu.
Ten jeden wynik nie wystarcza do przyjęcia całej pozycji. Nadal trzeba zweryfikować skład chemiczny, pozostałe właściwości mechaniczne, stan +N, wymagane badanie udarowe oraz powiązanie z materiałem. Jeżeli wynik próby Charpy’ego wykonano w niewłaściwej temperaturze, zgodna granica plastyczności nie usuwa tej niezgodności.
Praktyczny sposób kontroli to zapisanie obok siebie czterech informacji: parametru, wymagania, wyniku oraz warunków badania. Taki układ utrudnia pomylenie wartości uzyskanej w laboratorium z wartością graniczną przepisaną z normy.
CEV opisuje łączny wpływ składu chemicznego na zachowanie stali, istotny między innymi przy ocenie spawalności. Nie jest dodatkowym pierwiastkiem ani bezpośrednim wynikiem pomiaru wytrzymałości.
Jedną ze stosowanych zależności jest wzór równoważnika węgla IIW:
CEV = C + Mn/6 + (Cr + Mo + V)/5 + (Ni + Cu)/15
Zawartości pierwiastków podstawia się jako wartości procentów masowych. W dokumentacji można spotkać również inne wskaźniki, na przykład CET lub Pcm. Nie należy porównywać ich liczbowo tak, jakby były obliczane według tego samego wzoru.
Sam CEV nie wystarcza do ustalenia temperatury podgrzewania ani potwierdzenia, że każde połączenie da się wykonać bez ryzyka pęknięć. Ocena ryzyka pękania wodorowego obejmuje więcej czynników. W technologii znaczenie mają również grubość, warunki odprowadzania ciepła, wodór wprowadzany do złącza i stopień jego skrępowania. Świadectwo dostarcza danych wejściowych, ale nie zastępuje instrukcji technologicznej spawania.
Oznaczenie 3.1 nie uruchamia automatycznie wszystkich możliwych badań. Dokument może zawierać informacje o kontroli wymiarów, powierzchni, twardości lub badaniach nieniszczących, jeżeli wynikają one z wymagań dotyczących danej dostawy.
Przy zamawianiu badania ultradźwiękowego blach stosuje się między innymi EN 10160, dotyczącą wykrywania wewnętrznych nieciągłości w określonym zakresie wyrobów płaskich. Sam zapis „stal z atestem 3.1” nie jest jednak zamówieniem badania według tej normy. W specyfikacji trzeba wskazać wymagany zakres i kryteria odbioru.
Jeżeli świadectwo odsyła do osobnego protokołu, należy odebrać również ten załącznik i sprawdzić jego przypisanie do materiału. Adnotacja „zgodne” bez czytelnej podstawy oceny może nie wystarczyć do potwierdzenia szczególnego wymagania klienta.
Podobnie atest materiałowy blachy nie jest protokołem pomiaru gotowego detalu po cięciu i frezowaniu. Zgodność jego wymiarów z rysunkiem wymaga odrębnej kontroli.
EN 10204 dopuszcza przekazywanie dokumentów w formie elektronicznej albo papierowej. Potwierdzenie powinno identyfikować odpowiedzialną osobę lub osoby przez nazwisko i stanowisko. Brak odręcznego podpisu czy mokrej pieczęci na pliku PDF nie oznacza automatycznie, że świadectwo jest nieważne. Dodatkowe wymagania formalne mogą jednak wynikać z zamówienia.
Pośrednik może przekazać oryginał albo kopię dokumentu wytwórcy przy zachowaniu identyfikowalności; oryginał powinien być dostępny na żądanie. Przy sporządzaniu kopii dopuszczono zastąpienie pierwotnej ilości ilością faktycznie dostarczonej części. Nie jest to uprawnienie do zmiany gatunku, wyników badań lub numeru wytopu.
Plik należy zachować w całości, wraz z załącznikami i oznaczeniem wersji, jeśli je zastosowano. Zdjęcie wyciętej tabeli ze składem chemicznym nie zapewnia takiej samej informacji jak kompletne świadectwo.
Świadectwo odbioru dotyczy materiału i kontroli opisanych w dokumencie. Nie potwierdza automatycznie prawidłowego zaprojektowania konstrukcji, jakości późniejszych spoin ani dokładności montażu.
Trzeba odróżnić je od dokumentacji wymaganej dla gotowego wyrobu budowlanego, w tym deklaracji właściwości użytkowych i oznakowania CE, gdy mają zastosowanie. Nie jest także certyfikatem systemu zarządzania jakością producenta ani świadectwem pochodzenia towaru na potrzeby celne.
Po obróbce cieplnej, spawaniu lub innych operacjach wpływających na właściwości materiału dokument wejściowy nie potwierdza samodzielnie wszystkich cech stanu końcowego. Zakres dodatkowej kontroli musi odpowiadać wykonanym operacjom i wymaganiom gotowego elementu.
Nie wolno również traktować atestu jako potwierdzenia aktualnego stanu powierzchni po długim magazynowaniu. Korozję, uszkodzenia i rzeczywiste wymiary ocenia się na materiale, a nie na podstawie daty czy wyglądu świadectwa.
Materiał, którego zgodności nie udało się potwierdzić, należy wstrzymać przed wydaniem do produkcji. Rozbieżność może dotyczyć dokumentacji, oznaczenia wyrobu albo samych właściwości. Każdy z tych przypadków wymaga wyjaśnienia, lecz nie każdy oznacza tę samą wadę materiałową.
Zgłoszenie do dostawcy powinno wskazywać numer świadectwa, pozycję zamówienia, oznaczenie na materiale i konkretną różnicę. Pomocne są fotografie etykiet oraz zaznaczenie pola, którego dotyczy pytanie. Zamiast ogólnego „proszę o poprawny atest” lepiej napisać: „Dla pozycji 4 zamówiono stan +N, którego nie można potwierdzić w dostarczonym dokumencie”.
W przypadku podejrzenia zmiany lub błędnego przypisania dokumentu należy zweryfikować jego pochodzenie i treść u dostawcy, a w razie potrzeby u wystawcy. Niezgodności dokumentów kontroli obejmują między innymi zmienione świadectwa, utratę powiązania z materiałem i używanie dokumentu poza jego zakresem.
Brakujących wyników nie dopisuje się samodzielnie. Nowe badanie laboratoryjne może dostarczyć informacji o próbce, lecz samo nie odtwarza utraconej historii materiału ani nie zamienia dowolnego raportu w świadectwo 3.1 wytwórcy. Po wyjaśnieniu sprawy trzeba zapisać, na jakiej podstawie pozycję dopuszczono, odrzucono lub skierowano do dalszej oceny.
Wymaganie dokumentu należy przekazać przed zakupem, razem z pełnym oznaczeniem materiału. Zapis „atest w komplecie” pozostawia niejasność co do rodzaju potwierdzenia.
Przykładowa pozycja zapytania może brzmieć: „Blacha S355J2+N według EN 10025-2, grubość 20 mm, wymiary i ilość według zestawienia; świadectwo odbioru 3.1 według EN 10204, przypisane do dostarczonego materiału”. Wymagania dodatkowe, takie jak określone badanie ultradźwiękowe, trzeba dopisać osobno, z kryteriami uzgodnionymi dla projektu.
Przy zamówieniu stali z obróbką rozdziel dwa zakresy: dokument potwierdzający materiał wejściowy oraz dokumenty odbioru wykonanych części. Ustal także termin przekazania świadectw. Jeżeli kontrola dokumentacji ma poprzedzać rozpoczęcie produkcji, musi to wynikać z uzgodnień dostawy.
W zapytaniu do HST2 wymaganie 3.1 można przekazać wraz z gatunkiem, wymiarami, ilością oraz zakresem obróbki. Pozwala to od początku uwzględnić dokumentację przy ustalaniu warunków realizacji.
Atest 3.1 należy czytać łącznie z zamówieniem, normą wyrobu i oznaczeniami na materiale. Dopiero zgodność tych informacji pozwala przypisać wyniki badań do konkretnej dostawy i ocenić spełnienie wymagań.
Kontrola dokumentu powinna obejmować nie tylko same liczby, ale również warunki ich uzyskania: grubość wyrobu, rodzaj analizy, temperaturę próby, kierunek pobrania i wymiary próbki. Prawidłowo odczytane świadectwo wspiera odbiór stali. Nie zastępuje jednak kontroli stanu dostawy ani badań wymaganych po dalszym przetwarzaniu.
